Keshilla

Rroft? s?mundja e dashuris

Fiksim. Ankth. Ulje - ngritje t? humorit. Pastaj takikardi, djers?, prerje e oreksit. T? gjitha simptomat e nj? s?mundjeje. Nga e cila askush nuk do t? sh?rohet. Nj? neurolog anglez ?sht? i bindur p?r k?t
Frym?marrje e r?nduar, takikardi, pak?sim i oreksit. Dhe pastaj mendime t? k?qija, ankth p?r t? ardhmen, ndryshime t? menj?hershme t? humorit. Mos b?ni sikur nuk i njihni simptomat. Jan? simtomat e nj? s?mundjeje q? her?t a von? i godet t? gjith?, por q? asnj? mjek nuk do t? guxonte ndonj?her? t'i diagnostikonte si t? tilla.


T? nxirrje diagnoz?n e s?mundjes s? dashuris?, ishte di?ka normale p?r mjek?t e antikitetit. Por n? mjek?sin? shkencore t? dit?ve tona, p?r dashurin? si s?mundje nuk flitet m?. Mjek?sia, bashk? me psikologjin?, duket se kan? hequr dor? madje edhe nga t? p?rgjigjurit e pyetjes: ?'?sht? dashuria? P?r ta risjell? k?t? fjal? n? fjalorin mjek?sor tenton Frank Tallis, psikologu klinik anglez q? jep psikologji klinike dhe neuroshkenc? n? King's College. Tallis, n? librin e tij t? ri "Love sick" propozon nj? tez? paradoksale dhe provokuese: q? dashuria ?sht? nj? form? e s?mundjes mendore. Por nj? s?mundje e nevojshme dhe p?r t? cil?n n? t? v?rtet? ne nuk duam asnj? lloj kurimi.


N? faqet e para t? librit, ju akuzoni mjek?sin? dhe vet? psikologjin? se nuk po e merr dhe aq seriozisht dashurin?.


Si psikolog klinik, shpesh m? krijohet ideja se po i l? n? balt? shum? nga pacient?t e mi, q? vuajn? nga di?ka q? nuk mund t? em?rtohet ndryshe p?rve?se s?mundje e dashuris?. Por n?p?r tekstet e shkruara ky term nuk shfaqet dhe k?shtu k?ta pacient? gjenden p?rball? diagnoz?s zyrtare t? depresionit apo ankthit. Por, ky nuk ?sht? p?rshkrimi i duhur p?r gjendjen e tyre, q? lidhet ve?an?risht me p?rvoj?n e r?nies n? dashuri. Di?ka thelb?sore, si? ?sht? dashuria, meriton me siguri nj? trajtim shkencor, por psikologjia nuk ka qen? kurr? e aft? t? shpjegoj? as an?t biokimike e as ato emocionale. Esht? e habitshme se si mjek?sia dhe psikologjia merren kaq shum? me seksin, por pothuajse fare me dashurin?. Dashuria i ndryshon thell?sisht njer?zit, ndikon n? m?nyr?n se si ata mendojn? dhe sillen dhe kur nuk ?sht? e lumtur shkakton nj? s?mundje fizike. Esht? di?ka, p?r t? cil?n t? gjith?ve u ndodh t? vuajn?, por mbi t? cil?n psikologjia nuk ka shum? p?r t? th?n?.


Aq sa t? konsiderohet nj? s?mundje mendore?


Diagnoza e s?mundjes s? dashuris? konsiderohej si e ligjshme dhe e dobishme nga mjek?sia, s? paku deri n? fillim t? Gjasht?qind?s. Dhe n?se rilexojm? ato diagnoza antike, shohim se paciant?t n? fjal? tregonin nj? bashk?si simptomash: mendim fiks p?r personin q? duam, melankoli, gjendje ekstaze, l?kundje t? fuqishme t? humorit. T? gjitha simptomat q? b?jn? pjes? n? diagnozat bashk?kohore t? obsesionit, depresionit, manis?. Diagnoza e vjet?r e s?mundjes s? dashuris? p?rkon pothuajse p?rsosm?risht me nj? diagnoz? t? dit?ve t? sotme ajo e shqet?simit obsesiv me ndryshime t? humorit. Ka shum? akspekte t? r?nies n? dashuri, q? stimulojn? nj? shqet?sim mendor, n? nj? m?nyr? kaq besnike, sa ndoshta nuk ka asnj? ndryshim t? v?rtet? mes obsesionit p?r personin e dashur dhe nj? obsesioni t? v?rtet? klinik. P?rvoja e r?nies n? dashuri ?sht? p?r shum? prej nesh p?rvoja m? e af?rt me s?mundjen mendore, q? na q?llon ta provojm?. Esht? rasti yn? p?r t? flirtuar me ?mendurin?.


P?rse na paska d?nuar evolucioni q? t? eksperimentojm? nj? s?mundje mendore?


Dashuria ?sht? nj? lloj mekanizmi sigurie, q? evolucioni e ka krijuar p?r t? kontrolluar specien nga vet? racionaliteti yn?. Duhet t? jet? irracionale p?r t? siguruar lindjen, pra vazhdimin e species njer?zore. F?mij?t tan? lindin mjaft t? preksh?m dhe t? dob?t dhe kan? nevoj? p?r kujdes nga ana e prind?rve. Dhe n? ndryshim nga kafsh? t? tjera, ne kemi nj? tru mjaft t? zhvilluar, q? na lejon t? rrebelohemi kund?r instikteve tona riprodhuese dhe t? refuzojm? pun?n e v?shtir? t? rritjes s? f?mij?ve. Mund t? vendosim t? gjith? t? mos kemi f?mij? dhe specia do t? shuhej. P?rkundrazi, vazhdojm? t? lindim. Nuk ?sht? nj? rast?si q? n? pjes?n m? t? madhe t? p?rvojave, faza e dashuris? s? v?rtet? zgjat rreth dy apo tre vjet. Esht? koha q? u nevojitej parardh?sve tan? p?r t? sjell? n? jet? dhe p?r t? t'i prer? gjirin nj? f?mij?. ?menduria e dashuris? zgjat aq sa nevojitet q? genet tona t? kalojn? tek brezi pasardh?s. Evolucioni na ka furnizuar me nj? p?rfshirje t? fuqishme emocionale, q? na ?liron nga ?do lloj mendimi rracional, n? m?nyr? q? t? marrim nj? vendim q? nuk ?sht? n? interesin ton?, por n? at? t? vet? species.


Disa manifestime t? dashuris? nxjerrin n? pah aspektin patologjik. N? m?nyr? t? ve?ant? xhelozia.


Xhelozia ?sht? nj? gjendje emocionale mjaft komplekse, q? e ka origjin?n nga nj? k?rc?nim real ose imagjinar ndaj mar?dh?nies seksuale. Esht? nj? p?rzierje e ankthit, inatit dhe depresionit, q? shtremb?ron perceptimet tona dhe me raste na b?n edhe t? dhunsh?m. Por ?sht? kaq e fuqishme sepse ?sht? e r?nd?sishme p?r specien. Funksioni kryesor i dashuris? ?sht? q? t? ?imentoj? nj? mar?dh?nie seksuale p?r nj? periudh? kohe t? mjaftueshme p?r t? rritur f?mij?t, por nuk funksionon gjithmon?. Xhelozia ?sht? nj? sh?rim p?r jop?rsosm?rit? e dashuris?, lejon mbrojtjen e interesave tona riprodhuese nga rival?t. T? gjith? rrjedhim nga paraardh?s xheloz? dhe pjesa m? e madhe e tentativave moderne p?r t? kap?rcyer xhelozin? nuk funksionojn?. Mendimi liberal nuk mund t? b?j? shum? kund?r demon?ve tan? t? evolucionit.


N? lib?r ju jepni nj? shpjegim edhe p?r faktin q? dashuria shpesh na b?n t? sillemi si f?mij?.


P?r qeniet njer?zore ?sht? mjaft e r?nd?sishme q?, q? t? vegj?l t? formojn? nj? lidhje t? fort? q? t? kujdeset p?r ta, m? e preferueshme ?sht? ajo me n?n?n. Sigurisht, kjo ka nj? p?rpar?si t? madhe evolutive dhe ?sht? ndoshta sjellja m? e r?d?sishme, e shkruar n? neuronet tona. Ndoshta ngjitja f?minore me n?n?n dhe ajo me personin e dashur varen nga t? nj?jtat sisteme neuronesh thelb?sor?. N? nj?far? m?nyre, lidhja mes n?n?s dhe f?mij?s ?sht? modeli origjinal i t? gjitha lidhjeve t? thella. N?na dhe f?mija p?rshembull, kalojn? shum? koh? duke u par? n? sy dhe duke prekur fytyrat, tamam si t? dashuruarit. Me nj? t? sapolindur sajojm? vargje t? ?uditshme apo k?ndojm?, n? m?nyr? shpeshher? q? na b?n t? ndihemi si n? turp, t? nj?jt?n gj? b?jm? edhe me personin q? dashurojm?.


?'ndodh me trurin kur biem n? dashuri?


N? nivel kimik, gj?ja q? kemi zbuluar nga shigjetat e Erosit ?sht? ositoksina. Esht? nj? edorfin?, dometh?n? nj? nga ato substanca kimike t? ngjashme me barin e opiumit q? n? trurin ton? rregullojn? k?naq?sin? dhe dhimbjen. Ositoksina ka nj? rol q? shfaqet q? n? shfaqjen e d?shir?s seksuale ndaj nj? njeriu, por nivelet e saj ngrihen n? m?nyr? dramatike dor? pas dore kur nisim intimitetin me t?. Esht? p?rgjegj?se p?r ndjesin? e euforis?, q? lidhet me af?rsin? me personin q? duam dhe ka efekte t? r?nd?sishme mbi kujtes?n, duke e konsoliduar imazhin e tjetrit n? m?nyr? q? sh?rben p?r ta mbajtur t? gjal? lidhjen, edhe kur jemi larg.


N?se dashuria ?sht? v?rtet? nj? s?mundje mendore, a duhet t? shqet?sohemi p?r ta kuruar?


Pjes?risht kjo ndodh nd?rkaq. Si? e thash?, shum? persona q? n? t? v?rtet? vuajn? nga s?mundja e dashuris?, gjenden p?rball? diagnoz?s zyrtare t? depresionit dhe mjekohen me antidepresiv?. Dhe shpesh kjo funksionon sepse edhe vuajtja e dashuris?, ashtu si depresioni, duket se ka t? b?j? me nj? ulje t? nivelit t? serotonin?s, p?r t? cil?n sh?rbejn? k?ta ila?e. Nuk mund t? parjashtohet fakti se n? vitet e ardhshme me p?rparimin e njohurive biokimike, t? shpiken ila?et e duhura p?r t? mjekuar simptomat e nj? zhg?njimi dashuror. Por n? vetvete dashuria ?sht? nj? s?mundje, q? nuk do t'ia gjejm? kurr? mjekimin. Ajo q? mund t? b?jm? ?sht? vet?m ta jetojm? dashurin? n? m?nyr? sa m? t? sh?ndetshme, gj? q? shpesh nuk e b?jm?. Pa pritur tep?r, por edhe pa n?nvleft?suar pasojat e saj.


Duhet t? heqim dor? nga romantizmi?


Idealizmi romantik, ai i ngritur n? qiell nga poet?t, ?sht? nj? fenomen tipik per?ndimor, q? ka pasur pasoja t? thella n? kultur?n ton?, duke e kthyer dashurin? n? nj? lloj feje n? na shpie n? shpresa krejt jorealiste. N? nj?far? pike kemi nisur t? k?rkojm? tek qeniet e tjera njer?zore at? transhendenc?, t? cil?n m? p?rpara e k?rkonim tek feja. Dhe natyrisht q? jemi t? d?nuar t? d?shtojm?, sepse njer?zit jan? t? mbushur me difekte dhe nuk mund t? na japin k?t? lumturi t? thell? e t? p?rjetshme thjesht duke pasur nj? marr?dh?nie me ne. N? k?t? kuptim disa aspekte t? tradit?s lindore, n? t? cil?n r?nia n? dashuri nuk shenjt?rohet dhe ku martesat b?hen me shkuesi, ?udit?risht dalin m? t? sh?ndetshme.


Le t? flasim p?r seksin.


Kur b?jm? seks me dik?, n? trurin ton? prodhohen ndryshime n? nivel kimik q? na b?jn? q? ai person t? na duket m? t?rheq?s. T? b?sh seks n? m?nyr? t? rast?sishme do t? thot? t? luash me zjarrin, me mekanizma evolutiv? mjaft t? fuqish?m. Rrezikojm? t? biem n? dashuri dhe t? formojm? nj? lidhje me nj? njeri q? nuk na p?rshtatet, kur n? t? v?rtet? do t? ishte m? mir? t? k?rkonim dik? me t? cilin kemi m? tep?r gj?ra t? p?rbashk?ta, me t? cilin ndajm? t? nj?jt?n m?nyr? t? t? parit t? bot?s, q? na stimulon intelektualisht. Sipas t? gjitha gjasave seksi i ngat?rron m? tep?r gj?rat, sepse ?liron substanca kimike q? shtremb?rojn? perceptimin. Si? e thash?, kjo ka nj? arsye t? caktuar evolutive dhe ?sht? mjaft e leverdisshme p?r specien, por jo gjithmon? p?r ne individ?t.


N?se dhimbjet e dashuris? jan? s?mundje, at?her? a do t? na duhet ta ndryshojm? mendimin ton? p?r s?mundjet mendore?


Do t? thoja q? po. N? nj?far? m?nyre, n?se kuptojm? se sa ngjan dashuria me nj? s?mundje mentale, do t? evitojm? q? t'i tregojm? me gisht ata q? vuajn? nga shqet?sime t? tilla si skizofrenia. Asnj? prej nesh ?sht? krejt?sisht i imunizuar nga s?mundjet mendore, p?r aq koh? sa askush nga ne nuk e ka n? dor? q? ta shmang? r?nien n? dashuri.

Te tjera..

Karikatura

Nga Kleket