Kaligula i kryqëzuar

Vënia në skenë e “Kaligulës”, nga një trupë aktorësh të rinj, mund të vlerësohet për guximin e sjelljes së veprës për publikun shqiptar, por asaj i mungoi thuajse tërësisht emocioni

Renato Kalemi

Pas lajmit se një trupë aktorësh të rinj kishin marrë përsipër të vinin për herë të parë në skenën shqiptare, njërën nga dramat më të fuqishme të nobelistit francez Alber Kamy, kënaqësia fillestare u feks prej dyshimit nëse interpretimi i saj do të ishte në lartësinë e duhur të veprës. “Kaligula”, e shkruar për së pari në vitin 1938, e më pas e ripunuar prej Kamysë në vitet 1941 dhe ‘44, për t’u botuar më në fund në vitin 1945, është ndoshta drama më e fuqishme e shkrimtarit, qoftë pse u shkrua në kohëra të rrufeshme historike (Lufta e Dytë Botërore), qoftë pse personazhi kryesor i saj është një Perandor romak që udhëhoqi Romën në vitet 37-41 pas Krishtit, i cili njihet në histori për çmenduritë dhe mizoritë e tij. Ndryshe nga romanet, publiku shqiptar i njeh shumë pak ose aspak dramat e Kamysë, të cilat nuk janë përkthyer asnjëherë në gjuhën shqipe. Ndërkohë, “Kaligula”, para se të sillej në sallën e ftohtë të Teatrit Kombëtar nga kjo trupë aktorësh të rinj e ambiciozë, është vënë në skenë në shumë vende të botës që prej vitit ‘45, duke marrë vlerësime të mëdha, kritika pozitive e çmime. Kureshtja për të ekranizuar figurën e perandorit të tmerrshëm Kaligula (Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus) dhe kufijtë e pafundmë të marrisë së tij, ndolli realizimin e një filmi me skena të forta erotike në vitin 1979, nga regjisori italian, Tinto Bras, jo pak i ndikuar nga drama e Kamysë, por jo i suksesshëm në publik pikërisht për shkak të përshkrimit grafik të mizorive dhe orgjive që kryente perandori romak.

Le të kthehemi tek “Kaligula” shqiptar: Drama u bë pjesë e Festivalit Teatror të të Rinjve dhjetorin e kaluar, dhe u vu në skenë nga regjisorja e re Esmeralda Stafa, me muzikë të Bojken Lakos dhe skenografi të Blerina Hoxhës; ndërkaq në rolet kryesore interpretuan aktorët e rinj, Eni Shehu, Cubi Metka, Emiljano Palali, Arjola Basho, etj. Një sipërmarrje, e cila në Festival u vlerësua me çmimin e aktorit më të mirë për Eni Shehun, në rolin e Kaligulës, si dhe u shpërblye me kërkesën për t’u vënë në skenë në Teatrin Kombëtar për një publik më të gjerë. Në një intervistë televizive, regjisorja Stafa do të zbulonte disa nga arsyet që e shtynë ta sillte këtë dramë, duke rrëfyer se një pjesë e aktorëve e pranuan vullnetarisht rolin, skenografia ishte realizuar me njohje, përkthimi i veprës po ashtu. Por, ndoshta dëshira për ta vënë në skenë dhe mënyra e “vullnetarizimit” të një drame të përmasave të tilla, i ka tradhëtuar regjisoren dhe aktorët duke bërë që “Kaligula” shqiptar të mos jetë në nivelin e pritshmërisë së publikut dhe të kthehet në një dramë e cila nuk arrin të përçojë as emocionin e fortë dhe tmerrin që karakterizon në vetvete figurën dhe bëmat e Kaligulës.

Alber Kamy, duke qenë shkrimtar ekzistencialist dhe ndjekës i rrymës së absurdit, e ka vendosur dramën dhe personazhin e Kaligulës në një ambient surreal, të cilit i atribuon të gjithë elementet ekzistenciale të jetës. Drama nis me ankthin e një grupi senatorësh për zhdukjen disa ditore të Perandorit, pas vdekjes së papritur të motrës së tij, Drusila, e cila njëkohësisht ishte dashnorja, por edhe dashuria e madhe, e vetme dhe e pastër në jetën e Kaligulës. E ndërsa senatorët komplotojnë nëse duhet zëvendësuar ose jo Perandori i tyre, i cili deri atëherë kish qenë një njeri i drejtë dhe i mirë, ai kthehet në pallat krejt i shpërfytyruar, me shenja të dukshme çmendurie, hera-herës haluçinant, me një mision tjetër. Është e qartë se Kaligula nuk e ka përtypur dot vdekjen e Drusilës, sidomos gjatë bisedave me Çesonian, një grua më e madhe në moshë se ai, e cila i ka ndenjur gjithmonë pranë, e dashuruar pas Kaligulës deri në vdekje, e gatshme t’i shkojë pas fillit pavarësisht mizorive që ai ka ndërmend të bëjë. Dhe Kaligula nuk vonon të shfaqë anën tjetër të tij, atë më mizoren, e cila do ta çojë drejt vdekjes që në moshën 28 vjeçare. Shpall me të madhe se tani e tutje ai do të jetë njeriu më i lirë në Romë, se vetëm atij i lejohet të bëjë gjithçka dhe se kufijtë e lirisë së tij janë pa cak. Të gjithë i kanë ditët e numëruara, nisur nga ai vetë i pari, prandaj vendos të hartojë një listë emrash, renditja e tyre është pa rëndësi, sipas të cilës njerëzit do të dënohen me vdekje. Nga ana tjetër, vendos të konfiskojë pronat e të gjithëve në Romë, nga senatorët deri tek njerëzit më të thjeshtë, sepse kështu mendon të trashëgojë. Porosit njeriun e tij të më afërt, Helikonin, për të shkruar një traktat të ri, të cilin e titullon “Dënimi me vdekje”, ku proklamon se të gjithë janë fajtorë dhe se të gjithë duhet të vdesin: “Është veç çështje kohe dhe durimi”.

Përballë kësaj furie mizore qëndrojnë komplotistët, një grup senatorësh të udhëhequr nga Kasius Kerea, njeriu që do të organizojë dhe vrasë Perandorin. Në mbledhjet e tyre të fshehta, të shqetësuar veçanërisht për fatin e tyre, ata bien dakord ta lënë Kaligulën në çmendurinë e tij, derisa të krijohet çasti i volitshëm për ta vrarë. Por, personazhit të tij kryesor, Kamyja nuk i ka mveshur veç tmerrin e njeriut anormal, skizofren, i cili jeton dëshpërimisht me fantazmën e dashurisë së tij të vdekur, por edhe një mendje brilante, që arrin të vërë në lojë të gjithë të tjerët; një zemër të madhe, e cila në çastet kur mendja është e kthjellët të bën ta duash fort për butësinë që shfaq; dhe një perandor artist, që dashuron poezinë, paçka se hidhërimi i thellë e bën që artin e tij ta kthejë në dhunë dhe vrasje.

Kaq kompleks është personazhi i Kaligulës në dramën e Kamysë, saqë interpretimi i tij kurrsesi s’mund të lihet në duart e një aktori të ri, sado i talentuar. Ai është një personazh i jashtëzakonshëm, një burrë i çmendur dhe po aq filozof i madh, kaq mizor dhe po aq zemërbardhë, një perandor komedian dhe tragjik njëkohësisht, një burrë i dëshpëruar dhe po kaq i lumtur sepse njohu dashurinë e vërtetë, atë shkatërrimtarën. Në interpretimin e Eni Shehut, Kaligula na vjen thuajse pa emocion, pikërisht pse vështirësia e rolit të tij qëndron në aftësinë për të luajtur me emocionin. Duhet të shtiresh si i çmendur dhe i kthjellët në të njëjtën kohë, i dëshpëruar dhe në çast të shndërrohesh në një poet ëndërrimtar, kur kujton gjithë pasion mbrëmjet nën dritën e hënës dhe ledhatimet e Drusilës. Dhe ky njeri i pasionit dhe poezisë duhet të shfaqet i tmerrshëm dhe vrastar në sytë e të tjerëve kur deklaron dënimet me vdekje apo kur helmon me duart e tij plakun Merea. Rolit të Kaligulës i mungonte egërsia e njeriut që mund t’i bëjë të gjitha këto pa e vrarë ndërgjegja, ndërsa aktori duket se nuk ka mundur të hyjë krejtësisht në shpirtin e personazhit të vështirë që i është ngarkuar. Ndonjëherë zëri jo fort mirë i dëgjueshëm apo vënia e theksit në fjalë jo të rëndësishme, duke mënjanuar efektin e fortë të tyre, e sfumonin disi portretin e Kaligulës nën interpretimin e Eni Shehut, çka e bënte më pak të frikshëm nga ç’duhet të ishte personazhin e Kamysë.

Çesonia, e interpretuar nga aktorja Cubi Metka, ishte disi më e vendosur mirë në skenë, sidomos në çastin kur ajo duhet të luajë pjesën e vdekjes nga duart e njeriut që deshi, Kaligulës. Por, një interpretim për t’u harruar ishte ai i personazhit të Kasius Kereas, komplotistit kryesor, i cili gabimisht luhej nga aktorja Arjola Basho (naivitet i regjisores!?). Për shkak se ky rol është i destinuar të luhet prej një aktori mashkull, ajo nuk hyri kurrë në fuqinë e interpretimit që kërkon roli i kundërshtarit të Kaligulës. Zëri i saj i dobët nuk mundte të mbizotëronte Kaligulën apo të tregohej qëndrestar gjatë dialogjeve shumë të bukura e plot emocion mes tyre. Një vlerësim pozitiv mund të thuhet për skenografinë, e cila i kishte të gjithë elementet e përshkruara në dramën e shkrimtarit francez. Muzika e Bojken Lakos ishte e duhura dhe të krijonte një gjendje ankthi, pavarësisht se ndonjëherë vihej dhe hiqej në kohën e gabuar. Ndërsa, regjisorja Esmeralda Stafa mund të kënaqet me vlerësimin se arriti të sillte për herë të parë në skenën shqiptare një dramë të Kamysë. Ama, jo gjithmonë guximi për të bërë gjëra që nuk i ka bërë askush tjetër më parë nuk mjafton për të pasur sukses. Ndoshta, regjisorja ka gabuar pikërisht këtu: me përzgjedhjen e një drame kaq të fuqishme dhe të papërshtatshme për një trupë aktorësh të rinj. Çka fatkeqësisht nuk u kuptua as nga drejtuesit e Teatrit Kombëtar që vendosën ta shfaqin në skenë.