Gjurmët e Komnenës

Ana Komnena. Vepra e vajzës së perandorit bizantin Aleks I Komnen, dhe betejat shqiptare mes bizantinëve dhe normandëve. “Aleksiada” dhe shenjat e sotme të një epoke heroike, që përsëriti luftrat e Cezarit.

Luan Rama

Ana Komnena (1083-1153), një nga kronistet më të referuara në shkrimet historike botërore të fillimit të mijëvjeçarit të dytë, ishte vajza e perandorit bizantin Aleksi I Komnen, dhe e Irena Dukas, po ashtu bijë e një familjeje perandorake. Më 1 dhjetor të vitit 1083, Aleksi I-rë kthehej nga lufta fitimtar. Të nesërmen lindi vajza e tyre, e cila, siç shkruajnë kronistët, do t’i ngjante shumë. Dhe nuk vonoi që perandori Aleks Komnen të kthehej nga luftrat e Ilirisë, ku ishte ndeshur me ushtritë e tmerrshme të normandit Robert Guiskard, i cili do të hynte në histori me epitetin “terror mundi”, pra “terror i botës”. Kjo vajzë “porfirogjenete” (pra e lindur në dhomën e purpurt të pallatit imperial), sapo lindi, prindërit e fejuan me Kostandin Dukas, djalin e perandorit të mëparshëm Mihal VII Dukas, meqë Aleksi donte të krijonte lidhje familjare dhe aleancë me dinastinë e mëparshme. Madje Konstandini ishte lidhur tashmë me fronin perandorak. Tani edhe ai firmoste dekrete perandorake. Por meqë Kostandini vdiq shpejt, Anën e martuan me Niqifor Brienin, birin e një gjenerali që ishte mundur nga Aleksi, dhe kjo u bë sigurisht, për të ulur gjakrat midis tyre. Që në adoleshencë Ana u edukua me letërsinë dhe shkencat, me filozofinë, retorikën dhe matematikën. Lexonte Platonin, Demostenin, Homerin, merrej me astrologjinë. Madje më pas në Konstantinopojë, ajo do të drejtonte dhe një rreth intelektualësh që diskutonin rreth veprave të Aristotelit. Personaliteti i saj ishte i jashtëzakonshëm, çka do ta shtyjë më vonë që të luajë një rol politik pranë atit të saj, Perandorit.

Ana kishte një dashuri të veçantë për të atin. Ajo e adhuronte atë dhe kjo ndihet në veprën e saj “Aleksiada”, ku ajo e sheh atë me vetitë më të mira dhe gjithnjë fitimtar. Bazileusi për të ishte “dielli i saj”, “fanari”… “Oh, ç’njeri të urtë humbën romanët!- shkruante ajo. - Sa e madhe ishte eksperienca që ai kishte fituar! Dijet e tij letrare, kultura e gjerë që ngërthente njëherësh shkencat profane e të shenjta! Ç’hijeshi kishte ai në gjithë qenien e tij. Madhështia e tij ishte jo vetëm për një fron, por akoma më shumë, për një fron hyjnor e më të mirë!...” Aleksi vdiq në vitin 1118, siç shkruan ajo, nga një tumor “malinj” me një zhvillim të shpejtë, çka i kapi fytin. Por kur vdiq i ati, ajo nuk donte që fronin perandorak ta zinte i vëllai i vogël, Joani, i cili ishte i ri dhe pa përvojë për një perandori aq të madhe si ajo e Bizancit. Kështu, bashkë me nënën e saj, ajo u përpoq që fronin ta zinte i shoqi, gjenerali i sprovuar Brien, të cilin ajo e përshkruan në libër me shumë simpati dhe si një njeri heroik, pas të cilit ajo ishte fort e dashuruar. Por nuk ndodhi kështu. Anën e mbyllën në një manastir, ku pas vdekjes së burrit të saj iu kushtua shkrimit të librave të Aleksiadës, siç do të quhej kjo vepër historike, e cila përmbledh 15 libra.

Aleksiada, si një apologji e lavdisë së familjes së Komnenëve të Aleksit I, kap një periudhë të gjatë historike, pra gjithë kohën e tij në pushtet. Kjo vepër është njëkohësisht një burim i madh informacioni, pasi ajo u qëndron besnike ngjarjeve dhe datave historike. Në rrethimin e parë të Durrësit, me mjeshtëri të veçantë ajo përshkruan çastin kur Roberti sulmoi drejt bedenave të kështjellës me ca kulla të larta druri, të veshura me lëkurë, ku brenda futeshin ushtarë të armatosur mirë që pastaj, të hidheshin brenda kështjellës që të hapnin portat. Ana shkruan: “Ditën e nesërme, Roberti u dha urdhër të gjithëve që të merrnin armët dhe brenda kullës së drunjtë ai futi pesëqind këmbësorë dhe kalorës të armatosur. Kur kulla iu afrua mureve, në çastin kur normandët do të ulnin portat nga lart që ato të shërbenin si ura për të kaluar dhe për t‘u hedhur brenda qytetit, Paleologu shtyu trarin e madh me ndihmën e mekanizmave të përgatitur si dhe me ndihmën e shumë luftëtarëve trima, çka e bëri të kotë këtë stratagemë të Robertit. Trari e pengoi plotësisht hapjen e portës së kullës së drunjtë. Pastaj, luftëtarët e Paleologut qëlluan me breshëri e pa pushim me shigjetat e tyre kundër keltëve që ishin në majë të kullës. Por ata fshiheshin ngaqë s’mund t’i përballonin goditjet. Atëherë Paleologu dha urdhër që të digjej kulla. Ai ende s’kishte mbaruar fjalët kur kulla ndërkohë ishte përfshirë nga flakët dhe tashmë gjithçka ishte kryer. Ushtarët që në kullë menjëherë u hodhën poshtë. Ata që ishin poshtë hapën portën e bazës dhe ia mbathën. Kur Paleologu i pa të iknin, nga një prej portave të kështjellës ai nxorri luftëtarët e tij të guximshëm, disa me armë, të tjerë me sopata dhe mjete të tjera me të cilat duhej shkatërruar kulla. Dhe kjo manovër ia arriti qëllimit: kulla, maja e së cilës digjej, tashmë po thyhej nga ato vegla që po e bënin copë-copë duke e asgjësuar plotësisht…“ Episode të tilla janë të shumta rreth rrethimit të kështjellës së Durrësit. Me shumë interes janë gjithashtu përshkrimet e saj rreth betejave detare, veçanërisht ajo e Robert Guiskardit kundër flotës bizantine e veneciane në brigjet e Korfuzit e të Butrintit, pak kohë më parë se të vdiste i tërhequr në një nga ishujt e Qefallonisë.

Burimet e Aleksiadës

Për shkrimin e Aleksiadës, Ana Komnena është mbështetur në informacione të shumta të asaj kohe, por së pari në tregimet e të atit me Gjergj Paleologun, siç kujtonte ajo nga rinia e saj apo thjesht nga biseda të drejtpërdrejta. Jo rrallë ndonjë episodi ajo i shton se “kështu na tregonte ati ynë…” Informacione të shumta për luftrat në Iliri kundër normandëve ajo i mblodhi gjithashtu bisedat me Niqifor Brienin, burrin e saj, një nga gjeneralët më të famshëm dhe negociatori kryesor për “Paqen e Devollit”. Në një pasazh të librit, ajo tregon se shumë detaje ajo i mblodhi nga një prej këshilltarëve të Robert Guiskardit, i quajtur Urson, i cili e kishte shoqëruar Guiskardin në luftrat e Dyrrachiumit apo Gllavinicës e Petrelës e që më vonë do të kalonte në anën e Aleksit. Po kështu ajo do të mbështetej dhe në veprat e historianëve si Pseli, Ataliati apo Skilici. Libri i saj, më pas do të referohej në mjaft kodikë të kohëve të mëvonshme, kopjuar nga kopistët e “skritoreve” kishtare, pra nga skribët e famshëm, kodikë këta që mbetën dhe burimet e vetë Aleksiadës. Por ky monument i vërtetë letrar, edhe pse më shumë një kronikë ngjarjesh, pësoi tronditjet e kohës, për të ardhur deri në ditët tona. Kështu, bëmat e luftrave bizantine kundër normandëve në brigjet e Ilirisë përcillen kështu nëpër breza përmes librave të purpurt që mbanin vulën e vërtetësisë të epokës dhe të ngjarjeve reale.

Durrësi në atë kohë, si dhe Vlora, Kanina, Lezha apo kështjella më në veri, kishin rënë nën influencën dhe pushtimin bizantin. Dy studiuesit e epokës së Mesjetës, Henri de Grégoire dhe Robert de Keyser, duke iu referuar luftës në Vlorë, theksojnë se “Bohemondi kishte pushtuar me shumë luftë Vlorën si dhe qytetet e Orikumit dhe të Kaninës”. Ana Komnena, duke përshkruar betejën e Bohemondit, nënvizon se ky, “më i riu i bijve të Guiskardit, i ngjante shumë të atit për nga guximi, forca, kurajoja, temperamenti i pamposhtur, dhe Roberti e dërgoi më parë me një ushtri shumë të madhe. Bohemondi ra si rrufeja mbi Kaninë, Orikum dhe Avlona, të cilat i pushtoi me rradhë”. Por ajo do të shkruajë gjatë për Bohemondin, jo vetëm për betejat e para kundër kundër bizantinëve në Durrës dhe në brigjet e tjera të Ilirisë, (1079-1081), jo vetëm në kohën e lançimit të kryqëzatës dhe ushtrive të Bphemondit që kaluan nga malet shqiptare, por dhe në betejat e fushatës së dytë normande, (1107-1108), kur më së fundi ai pranoi humbjen dhe u kthye drejt Italisë së jugut.

Vende dhe beteja

Interesant është fakti se në një hapësirë të vogël shqiptare, si në bregdet ashtu dhe në thellësi të vendit, betejat janë të shumta, madje historike nga pesha e ngjarjeve, pasi pikërisht aty përplaseshin dy perandori të mëdha: ajo e Orientit bizantin me fuqinë tjetër në ngjitje të normandëve, ku para vrullit të tyre asnjë ushtri nuk mund t’i rezistonte. Madje ky dyluftim epokal të kujtonte një tjetër betejë të madhe të zhvilluar mbi njëmijë vjet më parë midis dy gjeneralëve më të mëdhenj romakë të perandorisë, Cezarit dhe Pompeut, ku legjionet e kahortat e tyre luftuan kundër njëri-tjetrit si në Epidamn, ashtu dhe në fushat drejt Apolonisë, Vlorës e Orikumit.

Krahas Durrësit dhe krahinave përreth, ku u zhvilluan luftimet më të mëdha, në kronikën e Aleksiadës njihemi dhe me betejat e ashpra të zhvilluara në Gllavinicë, (në zonën rreth Ballshit të sotëm), në grykat drejt Shkumbinit apo Vjosës deri lart në Devoll, e po kështu në Petrelë apo Petrula, siç e shkruan Ana Komnena, në Lezhë, në Kaninë apo në brigjet e Jonit, pra në malet e Himarës. Komnena na përshkruan shtigje, male, lumenj, kalatë dhe vendet e kultit. Disa herë ajo i referohet kalasë së Petrelës, një fortesë kjo e ndërtuar në kohën e Justinianit I në shekullin VI, e cila kontrollonte kalimin e rrugës së dikurshme Via Egnatia. Në fakt, itinerari Durrës-Elbasan-Ohër ishte shumë i rrahur dhe kalaja shërbente aty si një pikë e fuqishme strategjike. Perandor Aleksi donte të kontrollonte patjetër luginën dhe prandaj vendosi njërin pas tjetrit gjeneralët e tij më të njohur e më me eksperiencë. Pas humbjes së rëndësisë së Via Egnatias, lugina e Devollit morri një rëndësi të veçantë strategjike. Shumë kryqtarë, ashtu si dhe Bohemondi, kaluan pikërisht nga lugina e Devollit ku ishin ngritur një sërë fortesash që kishin garnizonet e tyre. Ky itinerar kalonte dhe nëpër Zvezdë, Dishnicë, Symizë, etj. Po këtej ishte ngritur dhe ura e gurtë e Grabovës. Zona e Moglicës ishte e fortifikuar mirë me disa kala të vogla. Megjithatë dhe lugina e Shkumbinit u rrah shumë në këtë kohë. Gjatë përndjekjes së tij, Aleksi ndaloi pikërisht në malin e Babjes dhe që këndej, nëpër një rrugë të panjohur shkoi gjer në Ohër. Një nga luginat e tjera strategjike ishte dhe ajo e Vjosës në drejtim të Ballshit, që në atë kohë njihej si Gllavinica, e cila ishte një qëndër e madhe episkopale me shumë vende kulti dhe bazilikë. Atje, perandori Aleks dërgoi gjeneralin e famshëm Kantakuzen. Ja si e përshkruan Ana Komnena betejën që ndodhi në Gllavinicë: “Kur Kantakuzeni e pa se edhe ai po mundej, i dha kurajo vetes dhe si ta kishte shpuar një gjilpërë u sul drejt rreshtit të keltëve, duke e çarë ushtrinë e tyre në disa pjesë. Ai i dërrmoi keqas dhe i ndoqi deri në fortesën e vogël të quajtur Milos, pasi kishte vrarë një numër të madh ushtarësh dhe duke kapur njëkohësisht robër disa kontë të shquar: Ubos, vëllain e tij të quajtur Richard dhe Kontopaganos… Bohemondi, ky luftëtar i madh, - shkruan ajo, - e shikonte tashmë veten në një situatë kritike, i sulmuar njëherësh si nga deti ashtu dhe nga toka. Meqë i mungonte gjithçka që i duhej, ai shkëputi një detashment të rëndësishëm të ushtrisë së tij dhe e dërgoi të plaçkisë në qytetet pranë Vlorës, Orikumit dhe Kaninës. Por Kantakuzeni vigjëlonte, dhe ashtu siç shkruan poeti, “gjumi i ëmbël nuk arrinte ta bënte për vete”. Ai nxitoi menjëherë t‘u priste rrugën keltëve, duke nisur më parë Beroitin me një ushtri të fortë. Dhe ai, sapo i pa armiqtë, luftoi me ta dhe më pas, në kthim, i dogji të gjitha anijet e Bohemondit…”

Eshtë interesant fakti që Ana Komnena na ka lënë një përshkrim të hollësishëm rreth rrjedhjes së Drinit dhe kalasë së Lezhës, e cila kontrollonte fushën e gjerë ku derdhej Drini për në det. “Lumi Drin, - shkruan ajo - zbret njëkohësisht dhe nga lartësitë e liqenit të Lychnis, (Lin), që një fjalë barbare e quan Achrida, (Ohri), si dhe nga mali i Mokrës, përmes disa shkrepash e thepisjesh plot përrenj. Në fakt, nga liqeni dhe nga burime të tjera rrjedhin lumenj të ndarë veçmas, duke rrjedhur kështu në njëqind përrenj deri sa ata hidhen në lumin që kalon në Derai, (Dibër) dhe që andej rrjedha e këtij lumi quhet Drin. Duke u bashkuar me këtë lumë, këto ujra e bëjnë atë të konsiderueshëm. Ai shkon në drejtim të Dalmacisë, ngjitet drejt veriut e pastaj kthehet drejt jugut, duke u derdhur në këmbët e Elisos, ku përfundimisht shkon në gjirin e Adriatikut…”

Kalaja e Lezhës, e ndërtuar që në kohën ilire, ngrihej në një kodrinë shkëmbore prej afro 200 metra e lartë. Në shekullin VI, Lisos kishte qenë një qëndër episkopale dhe kishte në krye peshkopin Gjin. “ Elisos, (Lisos - Lezha), është një kështjellë e ndërtuar në lartësi, e cila është e papushtueshme. Siç thuhet, ajo zotëron fushën e Dyrrachiumit. Kjo kështjellë ofron siguri si nga ana e tokës ashtu dhe nga deti, duke qenë njëkohësisht një ndihmë e fuqishme për Dyrrachiumin. Autokrator Aleksi e përdori gjithashtu kështjellën e Elisos për t’i ardhur në ndihmë Dyrrachiumit si përmes lumit Drin, i cili është i lundrueshëm, ashtu dhe nga toka. Ai e fortifikoi Dyrrachiumin, ku përmes tokës e detit futi gjithçka që ishte e nevojshme për ushtarët e banorët, si dhe armë e municione për luftimet e ardhshme…”

Drejt Ilirisë, viti 1081

Pas epokës së ndritur romake të Cezarit dhe nipit të tij Oktavian, që studioi artin ushtarak në Apoloni, Dyrrachiumi nuk do ta humbiste rëndësinë e tij gjeostrategjike dhe bukurinë e atij qyteti që Katuli e quante “Taverna e Adratikut”, (Taberna Adriatica). Roberti nuk donte thjesht të plaçkiste tokat e Ilirisë dhe të largohej. Pa pushtuar Dyrrachiumin ai nuk mund të realizonte ëndrrën e tij dhe të shkonte drejt Konstantinopojës, për ta pushtuar atë dhe të bëhej perandor i një perandorie të madhe, duke kontrolluar gjithë Mesdheun.

“Që më parë Roberti e dërgoi Bohemondin me një ushtri të fuqishme që të pushtonte rrethinat e Vlorës (Avlona). Që me zbarkimin e tij, kërcënues dhe me një vrull të papërmbajtur, ai ra si rrufe mbi Kaninën, (Canina), Hiericho, (Orikum) dhe Avlona, të cilat i pushtoi njëra pas tjetrës dhe gjithnjë duke luftuar, ai përparonte duke i vënë zjarrin gjithçkaje. Dhe vërtet, ashtu si tymi okër përpara zjarrit, ashtu ishte dhe ky sulm para sulmit të madh…” Ana na informon se Roberti kishte forca të panumurta këmbësorie e kavalerie dhe më 17 qershor ai kishte ngritur kampin e tij. Ana tregon se banorët e Durrësit i kapi një frikë e madhe, pasi e njihnin mizorinë e normandit të egër. Ajo shkruan për “një tmerr të jashtëzakonshëm. Por lumturisht, Durrësi kishte një guvernator si Gjergj Paleologu, me shumë kurajo dhe trim, që e kishte fortifikuar kështjellën.” Paleologu, si njeri me kurajo, shumë i sprovuar në çështjet ushtarake dhe që kishte zhvilluar mjaft beteja fitimtare në Orient, me gjakftohtësi filloi të fortifikonte qytetin. Sipas urdhërit të autokratorit ai vendosi bedena dhe i pajisi muret rrethuese me katapulta. Paleologu e ngriti moralin e ushtarëve të demoralizuar dhe pasi vendosi vrojtues, gjatë natës si dhe ditën bënte vetë roje të vazhdueshme… ”

Nisur nga rëndësia e pozitës gjeostrategjike e Dyrrachiumit, perandorët bizantinë kishin dërguar gjithnjë në atë qytet njerëzit e tyre më besnikë dhe të afërm të familjes perandorake, të cilët kishin dhe një eksperiencë të madhe ushtarake, për të organizuar mbrojtjen e qytetit dhe të gjithë brigjeve të Ilirisë. Në kohën që trupat normande po kalonin Adriatikun, guvernator në Dyrrachium ishte ende gjenerali Monomakatos, i cili kishte qenë dikur bashkëluftëtar me Aleksin dhe niheshin mjaft mirë, por në fakt, Monomakatos nuk e kishte ndihmuar Aleksin atëherë kur Komneni kishte ngritur krye dhe kishte marrë fronin. Aleksi vendosi të çonte në Dyrrachium Gjergj Paleologun, atë që e kishte mbështetur në revoltën e tij dhe e kishte shpallur në emër të ushtrisë “autokrator”, ndryshe nga Monomakatos, i cili po tregohej diplomat dhe ngurrues. “… Ndërkohë që Roberti mori vesh se në Dyrrachium kishte ardhur Paleologu, menjëherë ai kishte filluar të ndërtonte mbi anijet e tij më të mëdha kulla prej druri, të cilat i veshi me lëkurë dhe vendosi me kujdes mbi anije gjithçka që kishte nevojë për të bërë një rrethim, duke ngarkuar mbi anijet “dromone” kuaj dhe kalorës me gjithë pajimet dhe duke bashkuar nga të gjitha anët me një shpejtësi të jashtëzakonshme gjithçka ishte e nevojshme për luftë. Ai nxitonte që të kapërcente detin sa më parë. Sapo të arrinte në Dyrrachium, qëllimi i tij ishte ta rrethonte qytetin nga toka dhe deti, për të tmerruar banorët si dhe për ta pushtuar menjëherë. Ja pse me të marrë vesh këtë lajm, banorët e brigjeve të Dyrrachium u kapën nga një panik i tmerrshëm. Kur Roberti kishte përgatitur gjithçka, ai ngriti spirancën… ”.

Durrësi ishte një nga pikat strategjike për të shkuar drejt Konstantinopojës. Në muret e kështjellës, Guiskardi kishte provuar më parë shpërthimin e portës së madhe të qytetit, hapjen e tuneleve, zjarrin dhe gurët e mëdhenj të hedhura katapultë, ngrehinat, apo kullat prej druri gjer në lartësinë e mureve, nga ku normandët derdheshin me shpatë dhe heshta në duar. Më së fundi, pas një lufte të tmerrshme, më 17 qershor të vitit 1081, qyteti i Durrësit ishte gati për t‘u pushtuar. Bizantologu francez Alain Ducellier, në librin e tij “Shqipëria midis Bizancit dhe Venedikut, shekujt X-XV”, shkruan se “për mbrojtjen e Durrësit, pjesën e sipërme të qytetit të rrethuar ai ia besoi kolonëve venecianë, ndërsa pjesën tjetër një personazhi të quajtur Kamiskortes, me origjinë autoktone, pra shqiptare.” Të njëjtin fakt historik ka përmendur dhe Ferdinand Chalondon në librin e tij “Historia e pushtimit normand”, ku thekson se “mbrojtjen e kështjellës së Durrësit ai ia besoi një pjesë kolonëve venecianë që ishin vendosur në qytet dhe pjesën tjetër një shqiptari.” Këto dëshmi janë tepër të rëndësishme për rolin e shqiptarëve si banorë të vjetër të trojeve ilirike. “Të nesërmen në mëngjes, - shkruan historiani Villemaine, në librin e tij “Histoire de Grégoire VII”, - në një meshë të organizuar, priftërinjtë pagëzuan ushtarët për fitoren. Pastaj me rradhë të shtrënguara ata bënë përpara. Anglezët, të cilët ishin në rradhët e para bashkë me grekët, ishin të armatosur me sopata të mëdha dhe ata rezistuan fuqishëm. Italianët dhe kalabrezët nuk e përballuan sulmin dhe u tërhoqën. Edhe kalorësit e Guiskardit, u tërhoqën gjer në lumin e Durrësit, ku Guiskardi i kishte prishur urat. Atëherë duhej ndaluar dhe duhej luftuar…”

Në arkeologjinë shqiptare, zbulimi i mozaikëve në fshatin Arapaj të Durrësit ka qenë një ngjarje me rëndësi arkeologjike. Mozaikët bizantinë ishin ato të një kishe të vjetër, Shën Mëhillit, por që studiuesit shqiptarë e identifikuan shpejt me Kishën e Shën Kollit, për të cilën shkruante Ana Komnena, duke përshkruar dhe masakrën e tmerrshme që kishte ndodhur atje, ku pas një beteje, qindra ushtarë saksonë por dhe shqiptarë, ishin tërhequr në kishë, ishin fshehur, madje disa ishin ngjitur dhe në çati të saj. Në pamundësi për të hyrë brenda, normandët i kishin vënë zjarrin. “Asgjë nuk mund t’i rezistonte asaj force, - shkruante Ana Komnena. - Të hutuar, anglezët u shpërndanë dhe u futën në kishën e Shën Nicolas (Shën Kollit), ku një pjesë e tyre u masakruan.” Pra shumica e ushtarëve ishin saksonë, të cilët ishin angazhuar në trupën e quajtur varenge. Angazhimi i saksonëve (anglezëve), shkruan studjuesja e sotme Elisabeth Malamuth, “dokumentohet nga libri “Saga e Eduard Konfesorit”, ku flitet për vajtjen e tyre në Konstantinopojë në ndihmë të Aleksit”. Saga e kontit Sigur pohon se në brigjet e Konstantinopojës mbërritën atë kohë 35 mijë anglezë.